बाजुरा माघ २४ तुलसा रोकाया र हेमराज उपाध्याय, उमेर नपुगी विवाह गर्नु कानुनी रुपमा रोक लगाइएको छ । उमेर नपुगी विवहा गर्दा आमामा पर्ने नकारात्मक असर पर्ने भएकाले सरकारले २०वर्ष मुनीका किशोर किशोरीलाई रोक लगाएको छ ।
सानै उमेरमा विवाह गर्दा पारिवारिक रुपमा झमेला र उनीहरुको परिपक्व उमेर नहुने हुँदा यसलाई कानुनले अपराधका रुपमा लिएको छ ।
परिपक्व उमेर नभएका किशोर र किशोरीले विवाह गर्दा शारिरिक रुपमा समस्इा आउने र उनीहरुबाट जन्मेको बच्चा समेत ख्याउटे पुट्कोपन हुने र विवाह गर्ने जोडीको समेत पढाईमा बाधा हुने भएकाले बाल विवाह सामाजिक कुसंस्कार हो ।
जिल्लामा भने बाल विवाहको गर्ने क्रम रोकिएको छैन । यहाँस्थित सरकारी तथा गैर सरकारी संस्थाहरुले बाल विवाह न्युनिकरणका लागि विभिन्न कार्यक्रम गर्दै आएका भएपनि समाजमा भने बाल विवाह गर्ने क्रम घटेको छैन ।
उमेर नपुगी विवाह गर्नेको संख्या दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको पाइएको छ । जिल्लाका ९ वटै पालिकामा बाल विवाह दैनिक रुपमा हुने गरेका छन् ।
कतिपय किशोर किशोरी नै बाल क्लवमा आवद्ध भएका र अभियानमा समेत सक्रिय सहभागिता जनाउदै आएका भएपनि उनीहरुले नै बाल विवाह गर्ने गरेको पाइएको छ ।
यहाँका पाँच गाउँपालिका र चार नगरपालिकाका ६९ वटामा एक महिनाको अवधीमा ५÷६ वटा बाल विवाह हुने गरेको पाइएको छ । अहिलेको प्रविधी युक्त अवस्थामा अधिकांशले मोवाईलको प्रयोगका कारण बाल विवाह भयावह रुपमा बढ्दै गएको छ ।
बाल विवाहमुक्त टोल नडाङ्गमा बाल विवाह
जिल्लाको बुढीगंगा नगरपालिका–२ नडाङ्ग टोललाई गएको पुस १२ गते वडाको आयोजना र पीसविन बाजुरा र गुडनेवर्स इन्टरनेसनलको प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगमा बाल विवाह मुक्त टोल घोषणा गरियो ।
बाल विवाह मुक्त टोल घोषणा तामझामका साथ बाल विवाह सामजिक अपराध भएकाले यो प्रथाको अन्त्य गर्न टोलका सामाजिक अगुवा,महिला,बालबालिका र बुद्धिजीवीले सामुहिक प्रतिवद्धता गरे ।
तर सोही टोलमा बाल विवाह मुक्त टोल घोषणा गरेको एक महिनामा नै एक किशोरले बाल विवाह गरेका छन् ।
उक्त विवाह बाजागाजा सहित टोलमा बेहुली भित्र्याउनमा बाल विवाह मुक्त टोल घोषणामा सहभागी भएर बाचा गरेका अगुवाहरु भोजमा सहभागी हुदै ऐक्यवद्धता जनाएका छन् ।
बाल विवाह गरेको थाहा पाएर पनि वडा कार्यालय मौन रहेको छ । वडाका अधिकांश स्थानीय अगुवाहरु बाल विवाहको भोजमा सहभागी भएका छन् ।
बाल विवाह गरेको अन्यत्र जानकारी हुने हुँदा फरक बाहना बनाउदै कतिपयलाई भोजमा सहभागी हुन समेत फोन मार्फत निम्तो दिइएको थियो ।
तर कानुनी रुपमा नै बाल विवाह सामाजिक कु–संस्कार भएकाले आफु विवाहमा सहभागी नभएको एक स्थानीय अगुवाले बताएका छन् ।
उनले भने पारिवारिक रुपमा नातामा भान्जा पर्ने भएपनि बाल विवाह गरेको थाहा पाएपछि सो विवाह भोजमा नगएको बताए ।
यस्तै सोही दिन वडा नम्बर –३ मा पनि बाल विवाह गरिएको छ । १८ वर्षका किशोर र किशोरीले बाल विवाह गरेका छन् । सो विवाहमा गाउँका सामाजिक अगुवा र बुद्धिजीवी समेत विवाह भोजमा सरिक भएका थिए ।
बाल विवाह मुक्त कागजी रुपमा मात्रै,कार्यान्वयनमा चुनौती
जिल्लाका अधिकांश स्थानीय तहले बाल विवाह मुक्त टोल तथा वडा घोषणा कार्यान्वयनमा चुनौती देखिएको छ ।
वडाहरुको आयोजना र विभिन्न संघसंस्थाहरुको सहयोगमा बाल विवाह मुक्त घोषणा कागजी रुपमा भएपनि कानुनी रुपमा कार्यान्वयन हुन सकेको छैन ।
यहाँका स्थानीय स्तरमा काम गर्दै आएका गैर सरकारी संस्थाहरुले कार्यक्रम रहुन्जेलसम्म उक्त कार्यलाई निरन्तरता दिने गरेका भएपनि कार्यक्रम सकिएपछि सो कार्यले निरन्तरता नपाउने गरेको पाइएको छ ।
संस्थाले जुन पालिकामा कार्यक्रम संचालन गर्दै आएको छ । सोही टोल र वडालाई बाल विवाह मुक्त घोषणा पछि सो टोल तथा वडामा बाल विवाह न्युनिकरणका लागि भएका प्रयासका विषयमा कुनै चासो नदेखिएको स्थानीय अगुवाले बताएका छन् ।
बाल विवाह मुक्त टोल तथा वडा घोषणा र कार्यान्वयनमा स्थानीय सरकार नै जिम्मेवार बन्नुपर्ने पीसविन बाजुराका कार्यक्रम प्रबन्धक धर्मबहादुर रोकायाले बताएका छन् ।
उनले स्थानीय सरकार जागरुक नहुदा गैर सरकारी संस्थाहरुको हाबी हुदै आएको बताए ।
जिल्लाका हरेक तह बाल विवाह मात्र नभई अन्य सामाजिक कार्यमा कमजोर भएकाले विचौलियाका रुपमा रहेका गैर सरकारी संस्थाहरु हाबी भएको रोकायाको भनाई रहेको छ ।
स्थानीय तहहरु नै एक जनताको नजिकको सरकार भएकाले उनीहरुले योजनावद्ध रुपमा बाल विवाह,छाउपडी प्रथा,महिला हिंसा लगायतका क्षेत्रमा अग्रसर भएर नेतृत्व लिएमा गैर सरकारी संस्थाहरुले सहयोग गर्न तयार हुने रोकायाले भने ।
स्थानीय सरकारको कुनै योजना नहुने हुँदा गैर सरकारी संस्थाको मुख ताकेर बस्न थालेपछि विचौलीया बनेर संस्थाले रजाई गर्ने गरेको रोकाया बताउँछन् ।
गैर सरकारी संस्थामा कार्यक्रम रहेसम्म मात्र जुनसुकै पालिकामा निगरानी गरेको हुन्छ । कार्यक्रम सकिएपछि कुनै चासो नदिएकाले यसका बारेमा स्थानीय सरकारले नै जागरुक हुन जरुरी रहेको उनी भन्छन् ।
स्थानीय सरकार मौन
जिल्लाका अधिकांश स्थानीय तहका जनप्रतिनिधीहरु बाल विवाह न्युनिकरणमा मौन देखिएका छन् ।
कतिपय बाल विवाहमा जनप्रतिनिधीलाई समेत निम्तो आउने गरेका छन् । तर नैतिक रुपमा बाल विवाहमा जान संकट आउने गरेको उनीहरु विवाह भोजमा सहभागी भने हुदैनन् ।
बाल विवाह गरेको थाहा पाएर पनि स्थानीय सरकारका जनप्रतिनिधीहरुले चासो देखाएका छैनन् ।
बाल विवाहमा विभिन्न कार्य गरेको भएपनि अभिभावका कारण नै बाल विवाह बढ्ने गरेको बुढीगंगा नगरपालिकाका दीपक विक्रम शाहले बताउनु भएको छ ।
उनले नगरपालिकाले बाल विवाह सामाजिक अपराध भएकाले अभियानका रुपमा संचालन गर्दै आएको सबैले सहयोग आग्रह गरेका छन् ।
नगरपालिकाले बाल विवाह विरुद्धमा रण्नितीक योजना बनाएर अघि बढेको भएपनि न्युनिकरणमा चुनौती देखिएको नगर प्रमुख शाहले बताए ।
बाल विवाह सामाजिक रुपमा बहिस्कार गर्नका लागि र अभियानलाई सफल र कार्यान्वयन गर्न संघसंस्था,संचार माध्यमबाट सहयोग अपेक्षा नगर प्रमुख शाहको रहेको छ ।