आश्विन १३, कामको खोजीमा अधिकांश जिल्लावासी भारत छिर्ने गर्छन् । मंगलसेन नगरपालिका–५ की चन्द्रा विकका दुई छोरी पनि भारत नै गएका छन् । ६८ वर्षको उमेरमा यतिबेला उनी घरमा एक्लै जस्तै छिन् । कुरा गर्ने साथी पनि नभएपछि उनले दुई महिनाअघि मात्रै एउटा स्मार्टफोन किनिन्, सामाजिक सुरक्षा भत्ताबापत पाएको रकम जुगाड गरेर । त्यसअघि उनीसँग कुरा गर्न मात्र मिल्ने सामान्य मोबाइल थियो । स्मार्टफोन चलाउँदै अछाम मंगलसेन–५ की ६८ वर्षीया चन्द्रा विक । तस्बिर : मेनुका ढुंगाना/कान्तिपुर
‘कुरा मात्र गर्न मिल्ने सानो मोबाइल त पाँच वर्षअघिदेखि नै चलाउँथे । त्यसले मात्रै धीत मरेन,’ चन्द्राले भनिन्, ‘छोराछोरी, बुहारी, नातिनातिना सबै आफ्नै काममा व्यस्त हुन्छन् । आफू एक्लै हुँदा कहाँ जाने, कसो गर्ने हुन थाल्यो । अनि यो मोबाइल किनेँ ।’
अचेल मोबाइल नै उनका लागि बुढेसकालको भरपर्दो साथी बनेको छ । नातिनातिनासँग मोबाइल चलाउन सिकेकी उनी फेसबुक, टिकटकजस्ता सामाजिक सञ्जालमा जोडिसकेकी छन् । ‘पहिले–पहिले फोनभित्रै मान्छे बसेर बोल्छन् होला जस्तो ठान्थें, अचेल आफैं यसरी मोबाइलमा मान्छे हेरी–हेरी बोल्न, चलाउन जान्ने भएँ,’ चन्द्रा एकहदसम्म खुसी पनि छिन् । किनभने पहिले भारतमा रहेका श्रीमान्लाई फोन गर्नका लागि टाढाको मंगलसेन बजार पुगेर घण्टौंसम्म पालो पर्खनुपर्ने चन्द्राले हिजोआज घरमै बसेर आफ्नासँग मोबाइलमा घन्टौंसम्म भिडियो कल गर्न पाएकी छन् ।
पीसीओ धाउँदै भारतमा रहेका श्रीमान् र आफन्तलाई फोन गर्न धेरै समय लाइनमा बसेको अनुभव मंगलसेन–५ की ७० वर्षीया सेतु भाटसँग पनि छ । पत्राचार गरेर महिनौं खबर कुर्नुपर्ने अवस्थाबाट पीसीओमा एकाध घण्टा लाइन बसेरै फोन गर्न पाउँदाको त्यो समय पनि कम्ता रोमाञ्चक भने थिएन, सेतुका लागि । अहिले त झन् आफ्नै फोनबाट चाहेको बेला तत्क्षण कुरा गर्न पाउँदा सेतुलाई परिवेशसँगै आफू पनि बदलिएको थाहा छ । ‘बम्बई गएका श्रीमान्ले गाउँ आउने मान्छे भेट्दा नासो र चिठी पठाउँथे । ती चिठी उच्चारिदिने (पढिदिने) मान्छे पनि गाउँमा भेट्न मुस्किल हुन्थ्यो,’ विगत सम्झँदै उनी भन्छिन्, ‘चिठीपत्र बिस्तारै कम हुँदै थिए ।
बुढेसकालमा आएर स्मार्टफोन चलाउन पाउनुलाई मंगलसेन–५ की चन्द्रा बजगाईं भाग्य ठान्छिन् । उनका एक छोरा सेनामा जागिरे छन् । अर्का छोरा काठमाडौंमा बस्छन् । दुई छोरीले पनि विवाह गरेर घरजम गरिसकेका छन् । ढल्किँदो उमेरमा आइपुग्दा उनी एक्लै भएकी छन्, काम पनि खासै गर्न सक्दिनन् । कमजोरीले गर्दा न त धेरै टाढासम्म हिँड्न नै सक्छिन् । गाउँघर डुलेर गफिन सक्ने ताकत पनि छैन । यस्तो बेलामा उनलाई एक्लो महसुस हुनु स्वाभाविक नै हो ।
कोरोना संक्रमणका बेला कान्छो छोरा घरमा आउँदा उनले पनि स्मार्टफोनको चाह राखिन् । छोराले आमाको रहर पुर्याइदिए पनि । ‘केही काम पनि गर्न सकिँदैन । हिँडडुल गर्न पनि सक्दिनँ, गाह्रो भयो । मैले रहर गरेपछि छोराले मोबाइल किनिदियो,’ बजगाईंले सुनाइन्, ‘अहिले त यही मोबाइल मात्रै हेर्ने काम भएको छ । मलाई चाहिने जति चलाउन सिकाइमागेकी छु, दिन काट्न सजिलो भाको छ ।’
अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था यूएन वुमनको सहयोगमा संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालय र निर्वाचन आयोगले तीन वर्षअघि सुदूरपश्चिमका १५ देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका महिलाको अवस्थासम्बन्धी गरेको एक सर्वेक्षणमा ६६.१ प्रतिशतले मोबाइल फोन प्रयोग गर्दै आएका छन् । सोही उमेर समूहका ८.८ प्रतिशत महिलाले भने इन्टरनेटसमेत चलाउन सक्छन् ।मेनुका ढुंगाना